Wagner ve Verdi

Toplum olarak hep “kendimize göre” konuları gündeme getirdiğimiz için, uluslararası kültüre ilişkin konular bizi pek ilgilendirmez. Örneğin 2013 yılı, iki büyük opera bestecisi Verdi ve Wagner’in 200. doğum yılıdır. Gündem açısından şimdi söyleyin lütfen: Verdi ve Wagner mi önemlidir, yoksa Adana Valisi’nin ağzından kaçıveren “gavat” sözcüğü mü?

Sağ olsun, Evrensel Kültür dergisi, geçenlerde benden Verdi ve Wagner üzerine yazı istedi de, uluslararası gündeme el atabildim. İnat bu ya, soL okurlarının da bu iki besteci hakkında özet bilgilerden yoksun kalmasını istemiyorum:

Wagner, “sanatçı kişilik” açısından Verdi’ye benzemez: Wagner’in büyüklüğünde, herkese karşı bir kişilik, Verdi’nin büyüklüğünde ise herkesle beraber olan bir kişilik vardır. Wagner, halkının ilgisini ancak yaşamının sonlarında kazanabilmiş, Verdi ise halkının sevgisini yaşamı boyunca görmüştür.

Romantik dönemin değerli bestecilerinden Robert Schumann’ın Wagner hakkındaki değerlendirmesi şöyledir: “Wagner’in kurnazlığı kadar keşke ezgisi ve sezgisi de gelişmiş olsaydı…”

Oysa Adolf Hitler’e göre, “Wagner, üstün Alman ırkının bestecisi”dir. Bu nasıl bir “üstün ırk”sa Wagner, dostlarından aldığı borçları ödemeyerek yıllar boyu bunu alışkanlık haline getirdiği için sıkça ülke değiştirmiş, ya da kaçamadığı zamanlar kısa süreli hapisler yatmıştır. Almanya’da 1848 Devrimi’nden etkilenen “üstün ırkın bestecisi”, sol bir örgüte üye olmuş, hakkında çıkarılan tutuklama kararından kurtulmak amacıyla Lizst’in yardımıyla İsviçre’ye sığınmıştır. Burada, sol görüşlerinden çark ettiği için, Almanya’da hakkında af çıkarılmış, sonra da ruh hastası olmakla tanınan Bavyera Kralı II. Ludwig, besteciyi Münih’e çağırmıştır. Ondan ötesi, “Yürü ya kulum!..”

Besteci olarak Wagner’in getirdiği en değerli katkıların başında, çağdaş armoniye yol açan yeni, atılımcı kavrayış gelir: “Tristan akoru” örneğindeki sıçramalı yenilikçilik, tonal armoni kurallarının dışında geliştirilmiştir. Wagner, şu kavramları da müzik dünyasına armağan etmiştir: Opera sanatının tanımı olarak “Bütün sanatların bireşimi”; “Leit-motiv” (kılavuz motif); ve “sonsuz ezgi”…

Verdi ise yaşamı boyunca “insan”ı öne almıştır. Onun şu sözünü siz de unutmayınız: “Şarkı, tek başına gerçeği yansıtmaz; ama bir şarkı sesi, orada insanın olduğunu kanıtlar.”

İtalya’nın bir kasabasında doğup büyüyen Verdi’nin besteciliğinde belirleyici kökleri arayanlar, onları İtalyan şarkılarında, çocukluğunda dinlediği köy ezgilerinde, bando müziğinde ve Rossini, Donizetti, Bellini gibi kendinden önceki İtalyan bestecilerin melodi birikiminde bulur. Besteciye ün kazandıran ilk opera eseri, 1842’de yazdığı “Nabucco”dur. “Zulme başkaldırı”yı simgeleyen bu eserde Verdi, ülkesinin içinde bulunduğu durumla Nabucco’nun konusu arasındaki benzerlikleri vurgulamış, eserin sahnelenmesi İtalya’da bir olay yaratmıştır. Sürdürdüğü ulusalcı ve bağımsızlıkçı tutumuyla Verdi, Maestro della revoluzione (Devrimin Müzik Ustası) diye nitelenmiş, yurtseverlerin simgesi olmuştur: VERDİ = Vittorio Emanuele Re d’İtalia.

Verdi’nin besteciliğindeki üstünlük, müziğinin sürükleyici niteliğinde belirginleşir. Bu müzik, yalın bir çizgi izler. Söz konusu yalınlık, esere derinlik veren “özgüven”den kaynaklanır. Onun için de halkla bütünleşen ilk operası olan Nabucco’da “Kurtuluş”u simgeleyen koro müziği, o gün bugündür İtalyanların ulusal şarkısı gibi benimsenmiştir.

 Ahmet Say, SolPortal, 6 Aralık 2013

CSO Bir Cumhuriyet Kalesidir:

Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası sezonu tarihi Konservatuvar binasının havuz başında açtı. Niçin tarihi değerdeki kendi binasında açılış yapılmadı? Tadilat başlamak üzereymiş. Yaz dönemi boyunca neden yapılmadı? Bir bit yeniğimi var diye sormamak olanaksız. İkinci konserini ise 5 Ekimde Bilkent Üniversitesi salonunda başarıyla gerçekleştirdi. Keman virtüözümüz Sayın Cihat Aşkın, dinleyicilere unutulmaz bir ziyafet sundu. Peter İlyiç Çaykovski nin keman konçertosu nu olağan üstü yorumladı. Enstürman kullanan ve enstürmanıyla bütünleşen insanlar ne kadar da güzel oluyorlar. Cihat Aşkın’ı dinler ve izlerken, insan ne romatizma ağrısı olduğunu nede başka bir derdi olduğunu unutuyor. Üstadın kemanla bütünleşmesini izlerken, onun adına üzüldüm ve yazık ne kadar yoruluyor demekten kendimi alamadım. Gençlerimiz, mafya babaları, şarlatan okuyucular, eğlendiriciler gibi yararsız insanları idol şeçiyorlar diye de üzüldüm. İcrasının çok zor olduğu üzerinde fikir birliği olan eseri harikulade yorumlayan sayın Aşkın’a binlerce teşekkürler. Sonra enstürman zenginliğiyle sahneye gelen sanatçılarımızı teker teker süzdüm. Tanrım ne kadar güzel insanlar demekten kendimi alıkoyamadım. Şef Rengim Gökmen anlatılamaz başarılı bir yönetim örneği verdi. Protokol müdürü Sayın Arif Ülker, geçen yıllarda olduğu gibi, yine organizatörlük başarısının doruğunda olduğunu gösterdi.
Bu arada gözüm politikacılarımızı aradı. Muzur adamlığım tuttu. CHP milletvekili Sayın Şahin Mengü’den başkasını göremedim. Geçen yıllarda da AKP liler gelmezlerdi. Ruhlarını müzikle beslemekten alıkoymalarını anlayamıyorum.

Bir Cumhuriyet kalesi olan CSO binasına ilgisiz kalınmamalıdır.

Hayrettin GAYRETLİ, Hakimiyet-i Milliye, 08 Ekim, 2007

BAGHDAD'S MUSIC MAKERS PLAY ON

The many tragedies that have befallen Iraq in recent years include the wholesale destruction of much of its cultural heritage. But one plucky band of musicians has continued to play through the bloodshed and the bombs. Kim Sengupta meets the world's bravest symphony orchestra

Conducting a comeback

A US Apache attack helicopter roared across the sky, flying low and fast. In the distance, there was the dull thud of an explosion followed by brief machine-gun fire. Everyday noises of Baghdad. Then, suddenly, from behind a flaking white wall, the sounds of a Chopin concerto floated up in the air. The people hurrying by in the street paused, momentarily, to listen as the notes faded away.

The Iraqi National Symphony Orchestra was rehearsing for a series of concerts. It was one of the first times they had got together after the summer break, which had been an eventful time for some of the ensemble, two of whom had been kidnapped and two more had fled abroad.

But the orchestra plays on, part of a reawakening of art and culture in Baghdad, faltering steps in a society imploding under brutality, intolerance and death. Formed in 1959, the Iraqi National Symphony Orchestra was once one of the most renowned in the Middle East, able to recruit conductors and musicians from Europe, South America and the rest of Asia.

Following the US-led invasion of 2003, most of the instruments and the music collection was looted or burnt by a mob. American soldiers, under orders not to interfere because Washington wanted to portray the criminal destruction as popular national outpouring against Saddam's regime, stood by and watched.

The instruments and the music have been slowly gathered together by the orchestra's own efforts and donations from abroad. In 2003, they played the Kennedy Centre in Washington, with President George Bush and senior administration officials attending. But, since then, 25 of the members have joined the two million Iraqis who have sought sanctuary abroad from the upsurge in violence.

Both rehearsals and performances now take place in the afternoon, with Baghdad not a safe place to be about in the evenings. The venue has changed from the Rashid Hall, which was bombed, to the Ballet and Music Institute behind armed guards .

On a hot afternoon the orchestra were hard at practice, string and brass separately and then together. The repertoire they would run through for the next few weeks was laid out in neat piles, Chopin's piano concerto, Beethoven's Ninth Symphony, Dvorak's Ninth, and an assortment of Duke Ellington and George Gershwin. The piece being played was by an Iraqi composer, adopted by a former German conductor of the orchestra "Since we have no protection", a slow and sad tune,

At 14, Duaa Musa is the youngest member of the orchestra, taking over the first chair at oboe from someone who has gone to Jordan. She wants to be a professional musician. But would the conditions in Baghdad allow that to happen? "It will take a long time I think," she said. "Maybe not until I get older. There are a lot of bad things happening now."

Her father, Majid Hussein Musa, trumpet player and music librarian, has first-hand experience of such bad things. He was kidnapped by gunmen from outside his home. "They blindfolded me and put me in the boot of a car," he recalled. "They took me to a room somewhere and accused me of being a soldier. But I had papers to show that I was only a humble musician. Then they asked me whether I was Shia or Sunni. It is not something I even think about, but once I said I was a Sunni they let me go."

Mr Musa, 42, had tried to stop the vandalism which took place in 2003. "They were burning the sheet music, smashing up violins and pianos and putting them in the fire. When I asked why they were doing this, I was told, 'if you stay you will burn with them'. I saw some American soldiers and asked for help but they said they had been told not to interfere. So much was just ruined at the time, it is such a pity".

Mr Musa also suffered a loss recently, a Selmer-Bach Stradivarius trumpet sent by a friend abroad. "They took it off me at an army checkpoint. I do not know whether they thought it contained a bomb. Anyway they smashed it open to look inside. Then they offered me compensation of a few dinars. It was very upsetting but, in Baghdad, people disappear while travelling, so you cannot be too sentimental about objects, but it was hard losing something so lovely".

Annie Melconian's family worry about her each time she attends a rehearsal. "I have to telephone them during the journey, when I arrive and then when I leave," said the 27-year-old violinist. "I know the dangers but I just try not to think about it. I think for all of us music is a great escape from what is going on, once we start playing we no longer hear the sounds of guns. But what drives me crazy are the generators which are on all the time because we only have one or two hours of electricity supply."

Ms Melconian, of Armenian descent, was born and brought up in Baghdad. She is a biologist but has given up her job temporarily to concentrate on music. "Because we play in the afternoon, it clashed with my work, so I stopped that for the time being. I help at our local church but fewer and fewer people go there now, most have left the country. Sometimes we have more in the choir than in the congregation. The only big numbers now are for funerals, I am afraid, and there are too many of them.

"I remember taking part in that concert in Washington. We were in Amman for four days waiting for a visa but when I got there it was like a movie. Of course our knowledge of America was based on movies at the time. It's different now."

Mohammed Amin Ezzat became the first Iraqi-born conductor of the orchestra in 1989 after a succession of Europeans. He has composed a widely praised requiem called Back to Reality about "how life goes on, music takes us to another place, but eventually we are here, back in Iraq". Mr Ezzat and supervisor Munthar Jamil Hafidh are trying to organise concerts abroad.

"We are sometimes playing to full houses here. But it will be a great experience for the members to go out of the country, maybe some of them will get scholarships abroad," said Mr Hafidh. "For myself, I will always come back to Iraq, it is my home. But I cannot understand what is going on here, this need to destroy, this is new, it wasn't here before."

The Mutanabi Street book market was famous for hundreds of years as an intellectual core of Baghdad. It was blown up in March by a suicide bomber, but has just reopened, albeit with a few stalls and a handful of customers. The Shah Bandar cafe next door, a place of stimulating literary and political debates, which was also destroyed in the blast, is to be rebuilt. A small number of art galleries are opening in the city. There are virtually no customers but Iraqi artists, many of them exiled, are hungry for their work to be exhibited in their homeland.

When the Mongols under Hulagu Khan captured Baghdad in 1258 the Tigris was said to have first turned red, with the blood of its slaughtered citizens and then black with ink, when the Grand Library of Baghdad, then one of the biggest and richest in the world, was ransacked and the books thrown into the river.

"It is the same kind of mentality that led to the bombing here", said Abdul Rahim, an unemployed teacher, standing at the newly opened book market at Mutanabi Street. "It is contempt as well as fear of learning. Books open the mind to rational argument and debate, and that is what a lot of people do not want in Baghdad at present."

He pointed to one of half a dozen stalls operating. "Look here we have American books, British books and Shia religious books which were banned under Saddam. One can buy these and make up their own minds, maybe some American soldiers should come here and get some books, it will teach them about the outside world and other people."

Naim al-Shatry, who opened his stall at the market 40 years ago, remained optimistic. "But it is open again now and more people will come in the future, you will see. You cannot keep people away from books any more than you can keep them away from water. The thirst of the mind is always there, it needs to be quenched."

Raad Ahmed Ali will not be going to Mutanabi Street for a while. "Frankly, I am afraid of going there, how do we know they will not bomb the place again? But I would like to go. My father took me there when I was a young boy and I would like to take my son there."

Mr Ali, a painter, is already under a threat, accused of work which is deemed to be "against Islam". He smiles wryly. "Under Saddam, we had to be careful about producing anything which was political. Now we have to be careful not to offend anyone, Sunni, Shia or the Americans. The extremist Sunnis and Shias will shoot you, the Americans will put you in prison if someone denounces you for painting against the occupation, they will say you support the insurgents.

"Now, if we draw or paint anything controversial, we try to have it sold outside the country, maybe under a different name, non- controversial work we try to sell through art galleries here. And then some of the people here, who have become rich with contracts in the occupation, they will pay to have themselves and members of their families painted. But that will happen behind closed doors.

"But there is a feeling things will change and we will get freedom to paint like never before. It is the human spirit, you cannot keep it like a caged bird."

The few art galleries open operate in an atmosphere of semi- secrecy. At the Bahas al-Azraq in the Karada district, owner Mohammed Ali Salman did not want his photograph or address published. "You do not know what can happen, who can take offence" he said. "We have also got to be very careful about kidnappings so we cannot even advertise".

The gallery first opened in 1980, stayed open through the war with Iran and the 1990-91 Gulf War until the 2003 invasion. "Even during the years of [UN] sanctions, we were selling paintings both to Iraqis and foreigners. But now it is very difficult,"said Mr Salman.

Baghdad has also seen an infusion of free arts for the masses. The high blast walls, topped with barbed wire, which segregates the city into Shia and Sunni ghettos, are having murals painted on them as are some of the road surfaces. The funding is being provided by an unnamed American organisation.

Last week, work finished on painting red, blue and pink flowers at Nisour Square, in Mansour. Two days later, employees of the US private security company, Blackwater, guarding State Department officials, opened fire after being spooked by a bomb some distance away, killing 28 men, women and children. The "flowers of peace" on the road are now pockmarked with bullet holes and charred by burnt cars.

Independent, The (London), Sep 27, 2007

Müzik ve pop üzerine birkaç söz

Çok gergin bir ortamda yaşıyoruz. Tartışamamak en büyük sorunumuz. Özellikle de kültür tartışmayı hiç bilmiyoruz. Her seferinde konu dışında kalmış birtakım hakaret ve saldırı yazılarıyla karşılaşıyoruz. Halbuki genel itibarıyla çoğumuz "iyiyi" istiyoruz.
Bu yazımda sizinle biraz müzik tartışmak isterim. Pop müzik olsun, diğer konular olsun... Önce şunu söyleyeyim; klasik Batı müziği ve caz, haliyle Türk toplumunun "binde birine" ya da "10 binde birine" hitap etmekte.
Ama biz klasikçiler de her tür müziği dinleriz. Evde benim dönemlerim vardır mesela, Aşık Veysel dinlediğim ya da Sting, Björk, Ella Fitzgerald, Sezen Aksu, Pink Martini, Sertab Erener dönemlerim... Son zamanlarda ise Zeki Müren'in eski kayıtlarına çok merak sardım. Bir aralar Tamburi Mustafa Çavuş dinlerdim. Zülfü Livaneli dinlerim, Mercan Dede severim...
İbrahim Tatlıses de dinlerim ama bir şartla
Asıl dedelerden Dede Efendi'nin "Mevlevi Ayinleri" yıllar önce Ankara'da, kompozisyon dersinde konumuzdu, o derece mühimdir yani. Aynı Itri'nin "Nevakar"ının da bir başyapıt olması gibi.
Yani sırf senfonik müzik dinliyor değilim. Zaten bu bir besteci için çok yanlış olurdu. Şaşıracaksınız belki ama -CD'de ve halk türküsü olması şartıyla- İbrahim Tatlıses'i de dinlerim. İyi yorum, derin dalış, enerji yüklemesi de doğru (Ama arabesk dinleyemiyorum, sebebinin ne olduğunu bir ara anlatırım. Kulak ve ruhla ilgili, teknik eksikliklerle ilgili; yani sorunum "toplumsal imajlamalarla" değil, tamamen "estetik sebeplerle" ilgilidir. Her neyse)...
Bu konuları irdeleyen yazılar yazmayı düşünüyorum, sonuçta anlatmak istediklerim var.
Popla başlayalım... Kültür camiasında hakikaten güvendiğim eleştirmenler var. Tuhaftır, pop için aynı şey geçerli değil.
Söze buradan başlamamın sebebi şu; bence Türk pop müziğinin en büyük sorunlarından biri referans olabilecek eleştirmenlerden yoksun oluşudur. Klasik müziği çok iyi bilen, caz ve popun da iyisini kötüsünü daha iyi ayırt edebilir kanımca.
Müziğin ve müzisyenin dilinden iyi anlamak lazım. Armonisinden, melodisine, ritimlerinden kurgusuna kadar "bestecilikten" ve her detayıyla "yorumculuktan" iyi anlamak lazım. Bu yolda da bir ömür tüketmiş olmak lazım, "inandırıcı" olmak için...
İşte o inandırıcılığa sahip kimseye henüz rastlamadım ama rastlamayı çok isterdim.
Klasik müziğe düşman bir görüntü ise oldukça hastalıklı sonuçlar veriyor. Tartışamamak acıklı.
Klasik müzik yükselişi popu da yükseltecek
Bakın, insanlık tarihi bir duvar gibidir, her tür "tuğla"nın eklenmiş olduğu. Nasıl bilimde Darwin bizi aydınlattıysa, "ruha yansıyan güzelliğimizde" de Mozart bir o kadar aydınlatmıştır. Nasıl Einstein bize uzayın sırlarını anlattıysa, Beethoven da iç derinliklerimizdeki sırları anlatmıştır. Nasıl Mimar Sinan eserlerinin "mimari"sini son detayına kadar düşündüyse, Bach da müziğinin kurgusunu muhteşem bir matematikle düşünmüştür. Nasıl Dostoyevski edebiyatta buhranlardan bahsettiyse, Çaykovski de orkestrasyonunda bunu gerçekleştirmiştir.
Demek istediğim aslında şu: Türkiye'de klasik müziğin yükselişi, otomatikman pop müziğimizin de kalitesini yükseltecektir. Bu ise tamamen eğitim ve kültür meselesi, başka yolu yok.
Sonuçta ben Türk halkının dünyada müziğe en yetenekli halklardan biri olduğuna inanıyorum.
Tınıyı kağıda dökmeyi neden hiç öğrenmedi?
Rahmetli Onno Tunç'u ve Uzay Heparı'yı çok beğenirdim. Onların gencecik yaşlarda ölümü Türk popu için çok ama çok büyük kayıplar olmuştur.
Sezen Aksu'ya sormak lazım, "Onno Tunç, nasıl Sezen Aksu'nun kafasında tınlayan ama adını ya da yazılışını bilmediği akor ve armoni ilişkilerini hisseder, bulur ve ortaya çıkarırdı?" diye. Armonik telepati? Merak etmişimdir hep. (Burada hain bir ilişik yapıp Sezen Aksu'ya "Kafasında tınlayanları kağıda dökmeyi onca yıl niye öğrenmedi?" diye de sorabiliriz aslında. Sevinecektir bunu soran biri olmasına).
Onno Tunç'un enteresan bir sözü var: "Türk halkının Mozart'ı iyi anlaması için araya köprüler kurulması lazım." Doğrudur. O köprüler için uğraşıyoruz, uğraşanların sayısı da artmaktadır.
Peki sizce Onno Tunç niye Türk halkının Mozart'ı anlaması gerektiğini savundu?
Yıllar önce İdil Biret'in demiş olduğu sözler aklıma geldi bu noktada: "Mozart'ın müziği bizim müziğimizdir."
Doğrudur bu da. Nasıl "Einstein'ın evreni" hepimizinse, "Mozart'ın kalbi" de hepimizin. Bu gezegen bizim. Bu dehalar da bizim... İnsanoğlunun uzaydaki medarı iftiharı diyelim Mozart için.
Bir de Ruhi Su aklıma geldi. "Batı uygarlığının son 500 yılda müzikte yükselişi, bilimdeki yükselişine eşdeğerdir" der.
"Ruh duşu" alınmalı, tüm maskeler inmeli
Türkiye'nin dünyadaki bu yükselişteki yerini alabilmesi klasik müzikçileriyle mümkün olabilmekte. Cumhuriyetin kültür politikaları, Türkiye'nin dünyadaki var oluşunu sağlayacak başarıyı getirmiştir.
Klasik müzikçiler dünyada iyi yerlere geldiler. Atatürk bir mucize yarattı. Devamı? Duracak mıyız Sayın Erdoğan?
Popta da büyük başarılar oldu. Mesela Sertab (az sayıdaki eğitimli popçulardan biri, kanımca hakiki bir sanatçı, ilerleme inancıyla donanımlı) mühim bir Avrupa birinciliği hediye etmiştir Türk halkına.
Biliyor musunuz, biz müzisyenlerin içi titremekte, cumhuriyetimize bir zarar gelmesin diye... Halk gerçek müzisyenlere sahip çıkmalı.
Gerçek eleştirmenler de bu "tekrar tanışmalara" önayak olmalı. "Ruh duşu" alınmalı. Saçma çatışmalar, kıskançlıklar, yanlış ayarlar sona ermeli. Sahte kariyerler, sahte kuvvet dengeleri bitmeli. Maskeler inmeli...

Fazıl Say, Milliyet, 23 Eylül 2007